Tag Archives: Zaanstreek

Podcast over de naoorlogse CPN

25 jun

Voor Andere Tijden mochten voormalig CPN-wethouder Wim Nieuwenhuijse en ik van gedachten wisselen over het naoorlogse Zaanse communisme. Van verzetshelden naar staatsvijanden. Het resultaat van de uitwisseling is nu te beluisteren via een podcast.

De BVD deed met u mee

21 feb

Een week of wat geleden nam ik op verzoek van de NTR plaats voor de camera om iets te vertellen over de activiteiten van de Nederlandse inlichtingendienst tegen de Zaanse afdeling van de CPN. Het resultaat is eind april of in mei te zien op tv, via een nog titelloos programma over Nederland in de jaren vijftig. Over die oude communistenjagers bestaan veel anekdotes, maar het verhaal dat ik deze week tegenkwam in het opinieblad Argus kende ik nog niet. Aan het woord komt de voormalige BVD’er Jan van den Ende.
Ik citeer: “Ik werd eind jaren veertig naar een openbare CPN-bijeenkomst in de Zaanstreek gestuurd om achter de identiteit te komen van de spreker, die met de schuilnaam Jansen was aangekondigd. Ik ga naar die vergadering en volg daarna die Jansen naar Amsterdam. Hij ging niet naar huis, maar naar het partijbureau Felix Meritis. Daar bleef hij tot ’s nachts één uur. En ik maar posten. De man verliet het pand, liep een heel eind en ging een woning binnen in een buitenwijk. Ik wacht tot het licht bij hem uit is, ga naar die deur toe om op het naambordje te kijken. En zie: daar stond Jansen op. Die man heette echt Jansen! Wat wisten we nou van communisten? Zo’n dienst heeft gewoon niks als die begint. En dan bedoel ik ook niks.”

Miljoenen gingen er jaarlijks op aan deze gleufhoedenbrigade. Jan van den Ende wist het al. De Binnenlandse Veiligheidsdienst had inderdaad niks. Niet aan het begin overigens, zoals hij dacht, maar aan het eind.
Op 23 mei meer, bij de NTR om 20.25 uur op NPO 2.

Nieuw: ‘Strijd. Het Zaanse verzet (1940-1945)’

26 mrt


De Tweede Wereldoorlog was smerig en ongewis. De Zaankanters die zich keerden tegen de bezetter en zijn handlangers pionierden en probeerden, onwennig als ze waren met de spelregels van de nieuwe, nazistische orde. Dat leidde tot grootse daden, maar ook tot onzekerheden, fouten en soms bovenmenselijke spanningen.
Aan de hand van enkele tientallen Zaanse verzetsstrijders toont mijn nieuwe boek Strijd. Het Zaanse verzet (1940-1945) zowel de veelzijdigheid van het ondergrondse werk als de zoektocht van de stoutmoedigen die tijdens de bezetting hun nek uitstaken.
Alle geportretteerden in deze publicatie namen hun verantwoordelijkheid toen het er op aankwam, soms met fatale gevolgen. Mededogen, altruïsme, (wan-)hoop, wraakgevoelens, opportunisme, levensovertuiging; er was een veelheid aan motieven om het gevecht aan te gaan. Maar wat en hoe ze dat ook deden, de uitvoerders keken niet weg. Ze kozen, daar waar de meerderheid van de bevolking zich -overigens om begrijpelijke redenen- afzijdig hield. Of die keuzes de juiste waren, viel vaak pas achteraf vast te stellen.
Strijd is een poging om de breedte te schetsen van het verzet in de regio, van de gewapende durfal tot de verzorger van onderduikers, van de ondergrondse regelneef tot de koerierster. Beoogd is om via hun wederwaardigheden zowel de diversiteit als de onvermijdelijke rommeligheid van de illegaliteit te tonen.
Strijd (140 pagina’s) kan worden gelezen als een ode aan de Zaankanters die immense risico’s opzochten in een tijd dat je ter vergroting van de overlevingskansen beter kon wegduiken. Door hun bijzondere daden voor het voetlicht te brengen, worden hopelijk ook de vele honderden andere Zaanse verzetsmensen geëerd die tot nu toe in de geschiedschrijving onzichtbaar zijn.

Strijd. Het Zaanse verzet (1940-1945) is vanaf nu voor €17,50 verkrijgbaar via elke Nederlandse boekwinkel en Bol.com.

In aantocht: Februaristaking in de Zaanstreek

31 jan

De Februaristaking was de grootste werkonderbreking die de Zaanstreek ooit heeft gekend. Van 25 tot en met 27 februari 1941 legden duizenden Zaankanters het openbare leven volledig plat. Niet eens om een hoger loon of betere arbeidsomstandigheden af te dwingen -tot dan de gebruikelijke stakingseisen-, maar als steunbetuiging aan de joodse bevolking. Het enige grootschalige en openlijke verzet tegen de jodenvervolging in Europa was een feit. De Duitse machthebbers werden compleet verrast door deze opstand. Vanaf dat moment zou de Tweede Wereldoorlog in Nederland een ander aanzien krijgen.

Een nieuw boekje, De Februaristaking in de Zaanstreek, geeft een helder overzicht van zowel de aanloop naar als het verloop van dit massaprotest, dat nergens langer duurde dan aan de boorden van de Zaan. Het bevat verder unieke foto’s en nooit eerder gepubliceerde documenten die een nieuw licht werpen op deze uitzonderlijke revolte tegen het door de nationaalsocialisten uitgedragen antisemitisme.

De Februaristaking in de Zaanstreek (een coproductie van Geke van de Kamp, Sander Wegereef en Erik Schaap) wordt op zondag 26 februari gepresenteerd tijdens de jaarlijkse herdenking van de Februaristaking. Het is vanaf die dag voor €12,50 verkrijgbaar via Stichting Uitgeverij Noord-Holland en elke boekwinkel. De burgemeesters van Zaanstad, Wormerland en Oostzaan ontvangen op 26 februari in het Zaantheater de eerste exemplaren van dit boekje. Aanvang 9.30 uur, entree vrij. U bent van harte welkom.

omslag-boekje

Waar blijft het boek over de Zaanse Spanjestrijders?

20 jun

Het is deze zomer tachtig jaar geleden dat de Spaanse burgeroorlog uitbrak en het is vandaag een halve week geleden dat de website www.spanjestrijders.nl toegankelijk werd voor een breed publiek. Toeval bestaat niet. Nergens in Nederland verschijnen zoveel boeken over de regionale geschiedenis als in de Zaanstreek, maar verrassend genoeg zit daar bijna niets bij over de Zaankanters die zich tussen 1936 en 1939 aansloten bij de internationale brigades tegen het Franco-fascisme. Daar mag wel eens verandering in komen. De Zaanstreek leverde namelijk bovengemiddeld veel Spanjestrijders, tussen de twintig en dertig. Van de met heimwee kampende Gerrit Giere die -21 jaar jong- vrijwel onmiddellijk sneuvelde tot zijn kameraad Frans Oord, een hemofiliepatiënt die op het slagveld wonderbaarlijk genoeg geen schrammetje opliep en zijn strijdmakker zeven decennia zou overleven. En van Miek van der Horst, die een paar jaar later ook Duitse nazi’s onder vuur zou nemen, tot Dingeman de Munck, wiens echtgenote tijdens de Tweede Wereldoorlog uitgroeide tot een van Nederlands grootste verraadsters.

Het boek over de Zaanse Spanjestrijders ligt in de archieven voor het oprapen. Nu alleen nog even een schrijver die bereid is die klus te klaren. Wie biedt zich aan?

Giere en Munck Gerrit Giere en Dingeman de Munck

 

Oorlogspad. Adresboek van de bezette Zaanstreek

4 apr

De synagoge veranderde in een paardenstal. Op de Westzijde bewogen verzetsstrijders en nazi’s zich behoedzaam langs elkaar. De Krommenieërweg herbergde verrassend veel collaborateurs. In Oostzaan bloeide de zwarte slacht. Rond de Zaanbrug liquideerde de illegaliteit steeds meer vijanden naarmate de bevrijding dichterbij kwam. En zelfs toen de oorlog al vele maanden voorbij was, ging papierfabriek De Eendracht in Wormer gewoon door met het vernietigen van joods roofgoed.

Het is een bijna willekeurige greep uit de talloze Zaanse gebeurtenissen gedurende de bezettingstijd. Aan de hand van ruim 250 adressen toont Oorlogspad. Adresboek van de bezette Zaanstreek wat de jaren 1940-1945 betekenden voor de Zaanse inwoners. Het geeft een indringend en soms onthullend beeld van de uitersten waarmee ze vijf jaar lang te maken kregen. Deze door Erik Schaap gemaakte plattegrond van het ‘schuldig landschap’ in oorlogstijd is aangevuld met een uitgebreide inleiding en tientallen veelal nooit eerder gepubliceerde foto’s van bezetting en verzet, vervolging en bevrijding. De publicatie is vanaf heden verkrijgbaar in elke Nederlandse boekhandel en via Bol.com.

Uitgever: Brave New Books
Jaar van uitgave: 2016
Auteur: Erik Schaap
Aantal pagina’s: 174
Prijs: €17,95
ISBN: 9789402147292

Omslag 'Oorlogspad'

Geloof, geloof ik

15 jan

Afgelopen week ontving ik een mail van iemand die zich afficheerde als ‘ultra-orthodox atheïst’. Daags erna schreef columnist Johan Goossens in Het Parool over een voorheen christelijk meisje van ongelovige huize dat zich had bekeerd tot de islam. En weer een dag later publiceerde nieuwssite De Orkaan een lijst met Zaanse kerken die een nieuwe bestemming kregen of te koop staan. Ik zie een verband.

Sinds de ontzuiling, vijftig jaar terug, is Nederland levensbeschouwelijk de weg kwijt. Men zoekt, verhuist naar andere religies of verdwaalt in het ‘ietsisme’, momenteel vermoedelijk het geloof met de meeste aanhangers. Vertrouw op God, maar zet wel je fiets op slot, zoiets. Geen wonder dat de meeste gebedshuizen in de verkoop gaan.

De Zaanstreek was lange tijd de ongelovigste regio van het land. Dat hier toch tientallen kerken staan past bij de dwarse geest van dit gebied. Want als de Zaankanter al wat met religie had, dan wel graag zijn eigen religie. Met de bijbehorende tempel. Alleen de Westzijde had er al ruim 25.

Ik houd me overigens bij de mantra die ik al ruim een halve eeuw uitdraag: ik ben atheïst, maar ik doe er niets aan.

gereformeerde kerk
Te koop in Westzaan (€495.000,-)

De hond uitlaten zonder hond

2 okt

De tegen Zaanstad aanschurkende Heemskerkse Golfclub had an offer I couldn’t refuse. “Geen contributie tot 1 januari 2016!” Ik veerde op. Kilometers door de polder lopen met een stuk ijzer, wie wil dat niet? Zeker in dit door slagregens en windvlagen geteisterde seizoen?

Bijna had ik me aangemeld. Toen las ik een onderliggende zin. “Betaal alleen €200,- aan op het clubcertificaat en €100,- inschrijfgeld.” Sodeju, dat was €100,- per maand. En vanaf januari de volle mep. Plus materiaal. Plus leskosten. Er zat een adder onder het gras van de green.

Ik denk nog wel eens terug aan het Wormerbad. Dat prachtige, met bomen omzoomde grasveld en die waterplas (met reuzenkarpers) waarin je eindeloos kon zwemmen. Voor slechts een paar gulden had je er de dag van je leven.

Tegenwoordig huist daar de Zaanse Golf Club, waar je tegen afgifte van slechts €1310,- per jaar een ‘gewoon’ lidmaatschap hebt. Een koopje, zoals het een echte volkssport betaamt. Ik denk er nog even over tijdens het uitlaten van de hond. Al houd ik die laatste ditmaal maar thuis. Dan is het tijdens de wandeling net of ik op de golfbaan wandel. Gratis.

Golf

Hier en daar een monumentaal missertje

30 apr

Het mag dan alweer 75 jaar geleden zijn dat de Duitsers dit landje veroverden – een bezetting waarvan nog maar weinig getuigen over zijn –, toch is het te hopen dat de herdenkingen aanstaande maandagavond massaal worden bezocht. En als u daar bent, kijk dan eens nauwkeurig naar de tekst op het aanwezige oorlogsmonument.

De plaquette in Oostzaan vermeldt bijvoorbeeld dat Hannie Schaft op haar 23-ste werd gefusilleerd. In werkelijkheid werd ze een jaar ouder.

Een van de Wormerveerse plakkaten bevat ook zo’n leeftijdsfout. De aan de Zaanweg doodgeschoten verzetsman Cornelis Dijksterhuis werd niet geboren op 1 september 1918, zoals daar voor de eeuwigheid staat gebeiteld, maar liefst drie jaar later.

Het oorlogsmonument in het gemeentehuis van Zaanstad toont een foto uit de Eerste in plaats van de Tweede Wereldoorlog.

Met de twee Stolpersteine tegenover hun voormalige woning aan de Westzijde 262 wordt het joodse echtpaar Polak herdacht. Maar waar ze volgens die stenen met een tussenpoos van tien dagen de gaskamer van Auschwitz in werden gedreven, gebeurde dat toch echt op dezelfde rampdag in 1942. 

Naast de tel- staan er hier en daar ook nog wat taalmissertjes op de herdenkingstekens. Kan gebeuren. Het zou desondanks aardig zijn als de Zaangemeenten in 2020, wanneer we 75 jaar bevrijding vieren, hun monumenten feilloos presenteren.

Dijksterhuis

Zaans oorlogsboekje kopen?

13 apr

Niet alleen gaat 2015 de geschiedenis in als officieel herdenkingsjaar (Duitsland bezette 75 jaar geleden Nederland en capituleerde 70 jaar terug), maar ook als jaar dat er een ongekende productie was van boeken over de Tweede Wereldoorlog. Opvallend is dat in meerdere van die publicaties de Zaanstreek en haar bewoners in een of andere vorm voorkomen. Daarom bij dezen een (ongetwijfeld onvolledig) overzicht van de uitgaven tussen 1 januari en 5 mei 2015:  

De aftrap vond op 14 januari plaats met het gratis te verkrijgen mini-boekje Drie jaar, drie maanden, drie weken. Daarin geeft het Bureau Discriminatiezaken Zaanstreek/Waterland in 32 pagina’s een beeld van de Jodenvervolging in de negen toenmalige Zaangemeenten. 

Op 22 februari hield de Historische Vereniging Koog-Zaandijk een tijdschrift over de lokale oorlogsgeschiedenis ten doop. Het bevat veel korte verhalen en een schat aan foto’s.

In de almaar groeiende reeks oorlogsbiografieën heeft nu ook het levensverhaal van de Alkmaarse verzetsstrijder Fritz Conijn een plek gekregen. Een belangrijke rol in het korte leven van Conijn was de Zaandamse verraadster Francisca de Munck-Siffels. In Haast om te sterven krijgt zij dan ook uitgebreid aandacht.

Minstens zo’n grootheid als Conijn was Jacoba van Tongeren, tijdens de oorlog leidster van de relatief onbekende Groep 2000. Die organisatie zorgde voor zo’n 4500 onderduikers. In het dikke, zij het helaas slordig geredigeerde boek Jacoba van Tongeren en de onbekende verzetshelden van Groep 2000 (1940-1945) worden ook tal van waarderende woorden gewijd aan de Zaandamse medestrijders Walraven van Hall, Cor en Ellen Inja. 

Dat Marcus Bakker van 1943 tot 1945 illegaal actief was is minder bekend dan zijn naoorlogse politieke activiteiten. In zijn biografie Nooit op de knieën. Marcus Bakker (1923-2009) besteedt auteur Leo Molenaar onder meer uitgebreid aandacht aan het gevaarlijke werk dat Zaandammer Bakker gedurende de oorlog verrichtte.   

Parool-redactrice Hanneloes Pen zet met Een gegeven leven de spotlights op de niet ver van Marcus Bakker wonende Geertje Pel-Groot. Zij beschermde een joods onderduikstertje en betaalde daarvoor met -de titel verklapt het- haar leven.

Interessant is dat diezelfde onderduikbaby een plek heeft gekregen in De engel en de adelaar, zij het dan in gefictionaliseerde vorm. Deze productie van de Zaankanters Hans van de Pol en Bettina Drion (in wier woning het meisje verborgen was) is namelijk een roman, vol elementen die zijn ontleend aan de werkelijkheid. 

Een paar Zaanse fragmentjes zijn te vinden in Hanna van den Endes gedetailleerde en bewonderenswaardige promotieonderzoek ‘Vergeet niet dat je arts bent’. Joodse artsen in Nederland 1940-1945. Een van de door haar genoemde slachtoffers is de Zaandamse huisarts Bernard Eisendrath, die in 1942 een zelfgekozen dood zocht en vond.

Tot (voorlopig?) slot resteert me nog te wijzen op Monumenten spreken. Ooggetuigen bij Zaanse oorlogsmonumenten. Het bevat samenvattingen van de uitgebreide gesprekken die zijn gevoerd met de negentig mensen die de hoofdrol hebben in de prachtige documentaireserie over 28 oorlogsmonumenten in Zaanstad, Wormerland en Oostzaan.

Zit er niets bij van uw gading? Heb geduld. Later dit jaar en in 2016 verschijnen er nieuwe werken over de Zaanstreek tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zowel in artikel- en boek- als in filmvorm.  

Omslag%20Monumenten%20spreken