Tag Archives: Tweede Wereldoorlog

De verrader en het meisje

1 jan

Zomaar, omdat het kan. Als nieuwjaarspresentje. Een lang artikel van Harm Ede Botje en ondergetekende uit het kerstnummer van Vrij Nederland. Over het tragische oorlogsleven van Amsterdammer Johan van Lom, de man die begin 1945 onder meer verantwoordelijk was voor het verraad van de Zaandamse verzetsstrijders Walraven van Hall en Jaap Buijs.

Prettige en hopelijk vrije dag verder.

Johan van Lom

Johan van Lom in 1936

Oorlog

9 nov

Vorige week was ik aanwezig bij de condoleancebijeenkomst voor een Zaanse oud-verzetsman. De overledene was bij leven en welzijn een aimabele, intelligente en hulpvaardige man. Bescheiden was hij ook. Zijn illegale activiteiten tussen 1940 en 1945 reduceerde en verdonkeremaande hij nadien zoveel mogelijk. Andere leden van de ondergrondse zwaaide hij daarentegen volop lof toe. Hij werd 93. Geestelijk was hij nog fit, lichamelijk hield het op. De laatste maanden keerde hij in zijn dromen regelmatig terug naar de Tweede Wereldoorlog, vertelde zijn zoon. Het leidde tot onrust, tranen en nachtmerries.

Diezelfde middag mocht ik beroepshalve aangifte doen tegen een neonazistische voortrekker. Het betrof een haatdragende, stupide en egoïstische man. Zijn internetpagina’s waren gevuld met hakenkruizen. Zijn profielfoto toonde een zelfportret met SS-helm. Op een ander plaatje stond hij te siegheilen. In de veertig was deze mislukking inmiddels, maar hij had nog altijd niets geleerd.  Het contrast met die oude illegale strijder had niet groter kunnen zijn.

Normaliter wens ik iedereen het beste toe. In dit geval niet. Ik gun het wannabe-Hitlertje de komende tijd veel onrust en verhelderende nachtmerries. Bij voorkeur over de oorlog.  

    

Oorlog, toen en nu

4 nov

De komende Kristallnachtherdenking op 9 november (er zijn nog een paar kaarten beschikbaar voor het tweede deel van de bijzondere filmavond hierover in De Fabriek) lijkt me een mooie aanleiding voor onderstaand stukje. Stel je een gebeurtenis uit de Tweede Wereldoorlog voor en transformeer die naar 2013. De tijdmachine bestaat nog niet, maar fotoshoppen is wel mogelijk. En dan krijg je dit verbazingwekkende effect. Zelden kwam de oorlog zo dichtbij als hier. Op deze plek zijn nog wat voorbeelden te vinden, maar dan ook in andere plaatsen dan Amsterdam (en gefabriceerd door een andere maker).

Het lijkt me wel iets voor de Zaanstreek. Deze vorm van fotomontage maakt het (ook) voor kinderen duidelijker hoe nabij de periode 1940-1945 is en wat de gevolgen van haat en onverdraagzaamheid kunnen zijn. De oorlog wordt op deze wijze bijna tastbaar.

Zaanse oorlogsfoto’s zijn er genoeg. Settings waarin ze kunnen worden geplaatst eveneens. Nu alleen nog een organisatie vinden die dit wel ziet zitten. Wie?  

(Met dank aan Elly, die me op de foto’s attendeerde.)

Toen en Nu

Fotomontage Michel Dankaarts, LBi Lost Boys  
© NIOD/Anne Frank Stichting 

Leven van Marcus Bakker hing aan zijden draadje

26 okt

Het is bij mijn weten een onbekend hoofdstuk in het levensverhaal van Marcus Bakker (1923-2009), de bekendste politicus die de Zaanstreek ooit kende. Dit communistisch kopstuk zou in 2013 90 zijn geworden, ware het niet dat hij vier jaar geleden overleed. Dat hij zo oud werd mag, op basis van hetgeen ik onlangs in de archieven aantrof, een klein wonder heten. Want zeventig jaar geleden, in 1943, was de Sicherheitsdienst naarstig op zoek naar Bakker. Indien deze boekhouderszoon uit de Zaandamse Slachthuisbuurt conform de SD-opzet,in Duitse handen was gevallen, had Marcus Bakker de oorlog waarschijnlijk niet overleefd.

In november 1943 ontdekte Francisca de Munck-Siffels -een jonge vrouw die in de Zaandamse Havenbuurt woonde en net als Bakker lid was van de illegale Communistische Partij Nederland- dat haar man vreemdging. Met haar eigen zuster nog wel. Fransje de Munck stapte daarop woedend naar de Sicherheitsdienst. Ze bracht niet alleen haar man aan, maar ook tal van andere (vermeende) communisten. In de nacht van 22 op 23 november 1943 reed ze met de SD door de Zaanstreek en wees her en der adressen aan van partijgenoten en verzetsmensen. Een groot aantal van hen werd opgepakt, zeven zouden het niet overleven. In de maanden daarna ging Fransje door met haar verraderswerk. Haar verhaal is hier te lezen.

Marcus Bakker had in 1943 staatsexamen Latijn en Grieks gedaan. Hij wilde doorgaan met zijn studie, maar de oorlog gooide roet in het eten. In november 1943 werd hij lid van de CPN. Het was zo ongeveer het minst gunstige moment om dat te doen, gezien het feit dat Fransje de Munck-Siffels haar woede die maand ging botvieren op de communistische aanhang in de regio. Maar dat kon Bakker toen natuurlijk niet weten. De 19-jarige student beperkte zich niet tot het lidmaatschap sec. Hij begon ook te publiceren in het ondergrondse communistische blad De Waarheid en werd zodoende actief binnen de illegaliteit. En daarmee een begerenswaardig jachtobject van de nazi’s.

Bij het Nationaal Archief vond ik afgelopen week in een strafdossier een interessant citaat over Bakker. Het is net na de bevrijding geschreven en afkomstig van een politieagent die tijdens de Tweede Wereldoorlog werkzaam was in Zaandam. Deze Johannes Gerardus van der Meij (1915-1979) was zelf niet brandschoon in zijn handelen, maar tipte naarmate de oorlog vorderde wel af en toe de Zaanse verzetsbeweging over op handen zijnde nazistische activiteiten. Afgaand op Van der Meijs naoorlogse getuigenverklaring zou dat de redding betekenen van Marcus Bakker. Ik citeer: “Mej. Siffels had opdracht van de SD om den zoon van Bakker, boekhouder van het slachthuis te Zaandam Tel. 4646 op te sporen. Daartoe is zij ten huize van Bakker gaan informeeren of deze thuis was. Onmiddellijk werd door mij den Heer Bakker op de hoogte gebracht van de juiste stand van zaken. Zoon nimmer gearresteerd.”

Marcus Bakker wist dankzij Van der Meij te ontsnappen aan arrestatie en een langdurig verblijf in de gevangenis, met mogelijk het executiepeloton of een concentratiekamp als vervolg. Of hij ooit heeft geweten dat hij zo dicht aan de rand van de afgrond stond weet ik niet. Misschien dat de biograaf van Marcus Bakker daarover eind volgend jaar opheldering geeft. Tot dan moet u het doen met het bovenstaande, in de wetenschap dat de geschiedenis van het communisme in Nederland er waarschijnlijk heel anders had uitgezien als de Sicherheitsdienst was geslaagd in haar doelstelling.   

In aanbouw: Zaans liquidatieboek

26 aug

Er zullen weinig Nederlandse regio’s zijn waar tijdens de Tweede Wereldoorlog zoveel liquidaties plaatsvonden als in de Zaanstreek. De illegaliteit schoot hier tientallen mannen (en een enkele vrouw) dood. Vooral vanaf september 1944 sneuvelden er nogal wat mensen. Meestal waren dat collaborateurs en zwarthandelaars. Ze leidden soms tot wrede represailles. Soms ook maakten de gewapende strijdgroepen vergissingen, met onnodige en zelfs onschuldige doden als resultaat. De ondergrondse aanslagen zijn om meer en minder begrijpelijke redenen tot vandaag de dag omgeven met raadsels en taboes.

Begin 2014 hoop ik daar een beetje verandering in te brengen, door alle eliminaties te beschrijven die plaatsvonden in de Zaanstreek of onder auspiciën van Zaanse verzetsgroepen. De mannen en vrouwen die zijn geveld door de kogels van het verzet krijgen een gezicht in een boek waarin ook, voor zover mogelijk, de daders en motieven achter de schietpartijen aan bod komen.

Hoewel ik inmiddels via gesprekken, literatuur- en archiefonderzoek veel informatie heb kunnen achterhalen, houd ik me aanbevolen voor meer gegevens, hoe futiel misschien ook op het eerste gezicht. Ze zijn van harte welkom via info@schaapschrijft.nl of 075-6313819. 

Willem Ragut
‘Foute’ politiecommandant Willem Ragut, in Zaandam geliquideerd door Hannie Schaft en Jan Bonekamp  

Naoorlogse erfpacht voor synagoge?

30 jul

De Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan maakte een paar weken geleden bekend dat de (nabestaanden van) joodse overlevenden die na de oorlog erfpacht moesten betalen over hun bezit dat dienen terug te krijgen. Met rente. Het lijkt me niet meer dan logisch en humaan. Het ging om joden die tussen 1942 en 1945 waren ondergedoken of gevangen zaten in een concentratiekamp. Na terugkomst werden ze beboet wegens niet betaalde erfpacht.

Een paar weken geleden kwam ik het bericht tegen dat het bestuur van de Zaandamse synagoge na de oorlog 4250 gulden diende te betalen om haar gebedshuis terug te krijgen van de gemeente. Ik heb het even nagevraagd bij iemand van de voormalige Zaans-joodse gemeente en die bevestigde het verhaal. Op 16 januari 1942 kon de regionale joodse gemeenschap voor het laatst gebruikmaken van de synagoge op de Gedempte gracht. De volgende dag moesten ze Zaandam definitief verlaten. De nazi’s namen het godshuis in gebruik als paardenstal en roofden onder leiding van de hoofdcommissaris van politie het complete interieur. Toen de paar joden die de Holocaust overleefden in 1945 terugkeerden in hun rechtmatig bezit bleek dat te bestaan uit niet veel meer dan vier muren. De rest was gesloopt. En voor die bouwval moesten ze de gemeente Zaandam dus ook nog 4250 gulden betalen.

Erfpacht? Of een andere rekening? Ik zou het graag eens uitgezocht zien. En mocht het inderdaad gaan om erfpacht of een andere ten onrechte opgelegde rekening, dan wordt het hoog tijd dat de gemeente Zaanstad de nabestaanden (de Nederlands-Israëlitische Gemeente bijvoorbeeld) gaat compenseren. Inderdaad, met rente. Al met al gaat het dan om enkele tienduizenden euro’s. Een schijntje voor een ereschuld. 

Synagoge Zaandam
Synagoge Zaandam (1961). Wegens geldgebrek moest de westelijke vleugel worden verhuurd aan een garage.

Bruynzeel in de oorlog

25 mei

Redacteur Ton de Lange schreef op 16 mei in het Noordhollands Dagblad over een Bruynzeelexpositie. Hij opende met de volgende zinnen: “Bij gebrek aan electriciteit paste ook de beroemde Bruynzeelfabriek in Zaandam zich in de Tweede Wereldoorlog aan: de productie van houten speelgoed. Ontbreken van rubber leidde tot fietswielen met houten banden.” 

Bruynzeel paste zich ook op een andere manier aan. Op 7 augustus 1944, nog geen maand voor het laatste jodentransport van Westerbork naar Auschwitz (van de ruim duizend getransporteerden die op 3 september naar dat vernietingskamp werden gestuurd, zouden 127 mensen het overleven), zond ‘Bruynzeel’s schaverij N.V. – Zaandam’ een rekening van 2367,42 gulden naar het Durchgangslager voor de leverantie van een enorme stapel dennenhout. Of daarvan nog wat nieuwe barakken gebouwd werden, vermeldt de geschiedenis helaas niet. In dezelfde maand leverde de onderneming ook nog ‘10 Stück Bruynzeel Türen 78 cm br.’ alsmede een zelfde aantal met een breedte van 73 centimeter. “Betaling: vooruitbetalen.”

Voor de volledigheid zou het aardig zijn als ook dit onderdeel van de geschiedenis aan bod komt in de expositie. Het is nu wel heel erg het verhaal van de afgeknepen fabriek die desondanks dapper weerstand bood aan de Duitse overmacht. De tentoonstelling is inmiddels van start gegaan in de Zaandamse Loods 5 (Pieter Ghijsenlaan 14b), een van de hallen waarvan Bruynzeel ooit de eigenaar was. De expositie is minimaal drie maanden te bewonderen.

Zaandamse politie was goed/fout (doorhalen wat niet van toepassing is)

2 apr

Als alles verloopt zoals voorspeld verschijnt er binnenkort een roman waarin de Zaandamse politie in de periode 1940-1945 een belangrijke rol speelt. Op zich best interessant. Niet alleen omdat onder leiding van de felle NSB-burgemeester Cornelis van Ravenswaay verwoede pogingen zijn gedaan om het plaatselijke korps te nazificeren, maar ook omdat diverse politiemannen zich op alle mogelijke manieren verweerden tegen de bezetter. Hieronder een publicitair aanzetje over deze periode, op basis van documenten die ik de afgelopen weken vond en kreeg. 

Na de Februaristaking van 1941 werd burgemeester Joris in ’t Veld uit zijn ambt gezet. Ook politiecommissaris C. Roscher moest plaatsmaken. Beide mannen werden door de nieuwe ordehandhavers beschouwd als dwarsliggers. Zaandam kreeg daarna een fanatieke nazi als nieuwe burgervader, Cornelis van Ravenswaay (eerder had de Amsterdamse NSB-hoofdinspecteur Douwe Bakker bedankt voor de eer). Hij ontving al snel steun van politiecommissaris Willem Ragut, een fervent jager op verzetsmensen en joodse onderduikers. Het duo deed zijn best de plaatselijke politie te enthousiasmeren voor de ‘goede zaak’, maar dat ging met horten en stoten.

Begin 1942 hield Van Ravenswaay een toespraak tot zijn Zaanse NSB-kameraden. Het was niet de bedoeling dat die redevoering buiten de muren van het gebouw zou komen, maar iemand wist een kopie te maken. Het verhaal belandde daardoor alsnog op straat. Een paar citaten uit de tekst maken twee dingen duidelijk: hoe hoog Van Ravenswaay zichzelf had zitten en hoe hard hij probeerde de Zaandamse politie te nazificeren: “Het politiecorps werd door mij geducht onder handen genomen, daar mij reeds direct gemeld werd, dat men niet voldoende agenten had om overal op te letten, hetgeen de reden was van het afrukken van bekendmakingen, ingooien van ruiten, enz. (…) De Commissaris werd spoedig na mijn komst ontslagen. De analyse van het politiecorps, waaruit men afleidde dat er nog meer slachtoffers zouden vallen, bracht er verder de schrik in. (…) Niet zonder veel moeite is het mij gelukt ook de Hoofdinspecteur weg te werken, zodra onze kameraad Commissaris kon worden. Een inspecteur (NSB’er) werd van buiten geëngageerd en al is de oogst niet groot, dan hebben wij er nu toch op de 42 agenten 6 Rechtfronters, waarvan 3 aangesloten NSB’ers.”

Nazigezinde collega’s of niet, een deel van het personeel werd gaandeweg steeds weerbarstiger. Neem bijvoorbeeld Robert Rudolf (‘Bob’) Pel, de openlijkste antifascist in het korps. Het mag een wonder heten dat Pel nooit is gearresteerd wegens deutschfeindliche activiteiten. Vrijwel vanaf het begin was hij de Zaanse illegaliteit op alle mogelijke manieren van dienst, daarbij enorme risico’s nemend. Soms toonde hij zijn halsstarrigheid zelfs in alle openheid. Begin 1943 bijvoorbeeld gaf zijn NSB-chef Meindert Talma hem opdracht om Sophia Schagen-Christiaanse te arresteren, die op de Saenredamstraat woonde. Iemand had gehoord dat ze op haar piano een anti-NSB lied speelde (“Op de hoek van de straat staat een NSB’er/’t is geen man, ’t is geen vrouw/maar een rasplebeëer.”) en daarover geklaagd. Pel vertikte het echter om Sophia Schagen aan te houden. Daarop wilde Talma hem zijn wapen ontnemen, wegens het weigeren van een dienstopdracht. Het was dat een andere leidinggevende (Tonny Jansen, die in een goed blaadje wilde komen bij het Zaanse verzet) het voor Pel opnam, anders was diens carrière voortijdig beëindigd. Jansen nam de arrestatie daarna overigens wel zelf ter hand.

Vanwege zijn succesvolle optreden in Zaandam promoveerde Van Ravenswaay na een jaar naar Utrecht. Hij werd na enige tijd opgevolgd door Hendrik Vitters. Ook een NSB’er, maar niet zo’n scherpslijper als zijn voorganger. Desondanks achtte burgemeester Vitters het in mei 1943 noodzakelijk om alle Zaandamse politiemedewerkers een eed van trouw aan het nazibewind te laten afleggen. Degenen die weigerden liepen niet alleen het risico te worden ontslagen, maar zouden wellicht ook worden aangemerkt als staatsvijand. De tekst van de eed luidde: “Ik zweer dat ik het in het bezette Nederlandse gebied geldende recht getrouw zal toepassen en naleven.”

Het korps telde op dat moment zo’n 55 dienders. Als eerste werd van de wachtmeesters en onderwachtmeesters geëist dat ze de eed zouden uitspreken. Er was één weigeraar: Bob Pel. Daarna werden de veertien opperwachtmeesters binnengeroepen. Van hen weigerden er vier: G. Meijer, J.J. Merkus, A. Moerdijk en Johan Jongepier. Tenslotte waren de hoofdwachtmeesters en politie-officieren aan de beurt. Alle officieren legden de eed af, maar drie hoofdwachtmeesters hielden hun mond dicht: M. Iedema, W.F. Zweers en Jan van der Schaaf. De potsierlijke gebeurtenis liep uiteindelijk met een sisser af. Iedereen mocht in dienst blijven.

De eedaflegging geeft een goed beeld van de scheiding die er door het politiekorps liep, met aan de ene kant agenten die de illegaliteit volop steunden (zoals Jongepier, Iedema en Pel) en daar tegenover ‘foute’ dienders (zoals Willem Ragut, Jan Bloemsma en Meindert Talma). Een verhaal apart is Tonny Jansen, die het na de gewelddadige dood van Ragut tot commissaris wist te schoppen en beurtelings de Duitsers en de illegaliteit te hulp schoot.

Het verhaal van de Zaandamse politie bevat pieken en dalen en niet zo heel veel grijstinten. En er zit genoeg in om een heel boek aan te wijden.

Wim Ragut Willem Ragut

Tweede Wereldoorlog

23 aug

Omdat ik zo af en toe over de Tweede Wereldoorlog schrijf, krijg ik nog wel eens vragen over gebeurtenissen uit de jaren ’40-’45. Soms zitten daar ook memoires bij. Zoals van de meneer op leeftijd die zijn herinneringen te boek stelde en daarbij het nodig noteerde over hetgeen er in Zaandam zou zijn geschied.

Niets zo bedriegelijk als herinneringen. Het kost me al moeite te bedenken wat ik vorige week deed  -maar dat kan aan mij liggen- , laat staan dat ik me de bezigheden van tientallen jaren geleden nauwgezet voor de geest kan halen.

Bovengenoemde meneer wist zich te herinneren in Zaandam twee joodse meisjes met Davidssterren te hebben gezien (de joodse inwoners van de Zaanstreek waren al gedwongen te verhuizen naar Amsterdam op het moment dat de nazi’s die sterren invoerden). Hij dacht dat er in het voorjaar van 1944 een badmeester naar de ondermijnde Hembrug was gezwommen om daar stiekem springstoffen weg te halen (het was het najaar en het was geen badmeester). En hij meende dat er drie mannen waren gefusilleerd als wraakoefening na de aanslag op een Duitse officier (‘Hun lijken bleven enkele dagen op het plein achter het stadhuis liggen.’). Helaas, het betrof een Nederlandse politieman en er volgden geen respresailles, aangezien de dader -Jan Bonekamp-  bekend was.

Toch goed dat er nog zoveel archieven zijn waarin je gegevens kunt terugvinden over deze lugubere tijd. Want die herinneringen… 

Er verschijnen overigens de komende maanden weer een paar boeken waarin de oorlog in de Zaanstreek een rol speelt. Zoals deze en deze.

Jan Bonekamp (1914-1944)

iPad

15 jun

Verrassend mailtje uit België. Een 91-jarige man uit België had ontdekt dat zijn naam voorkwam op onze website www.joodsmonumentzaanstreek.nl. Tussen 1940 en 1945 was hij ondergedoken geweest in Zaandam, schuilend voor de nazi’s en hun Endlösung. Hij had een heleboel interessante informatie en foto’s voor me. Binnenkort zal ik zijn lemma aanvullen, opdat er weer een stukje Zaanse oorlogsgeschiedenis is vastgelegd.

De verrassing ging verder toen ik hem vanochtend aan de telefoon had. Niet alleen was deze meneer bijzonder helder van geest en goed van memorie, maar hij was ook helemaal into cyber. Wanneer je bijna een eeuw oud bent en je begeeft je met groot gemak op de digitale snelweg heb je al snel mijn respect. Zijn openingszin vanochtend mocht er ook zijn: “Ik was net bezig met de iPad.” En toen ik hem voorzichtig vroeg of het mogelijk was om wat vooroorlogse foto’s te scannen, was dat ook geen enkel probleem. “Dat doe ik even voor u.”

Ik voelde (en voel) me altijd een digibeet. Nu ben ik op computergebied ook nog eens verslagen door iemand van bijna twee keer mijn leeftijd. Een diepe buiging is op zijn plaats.