Tag Archives: Stadsarchief Amsterdam

Er is nóg een foto van de Februaristaking

23 feb

De ontdekking van vier foto’s waarop de Februaristaking in Zaandam was vastgelegd bracht me gisteren in zowel het NOS-Journaal als het radioprogramma Nieuws en Co. De gevonden opnames waren dan ook uniek. Tot dan toe was er slechts één foto geopenbaard waarvan vaststond dat daarop het enige massaprotest in bezet Europa tegen de jodenvervolging te zien viel. Die werd vorig jaar gevonden, een op 25 februari 1941 geschoten kiekje van het met mensen volgestroomde Raamplein in Amsterdam. Bij de interviews die ik gisteren gaf moest ik me echter bedwingen om niet uit de school te klappen. Er bestaat, wist ik, namelijk nóg een foto van de Februaristaking, maar dat plaatje moest de eigenaar zelf maar openbaren….

Op vrijdag 20 januari jongstleden bevond ik me op de bovenverdieping van het Stadsarchief aan de Amsterdamse Vijzelstraat. Wij -Vrij Nederland-redacteur Harm Ede Botje en ik- waren bezig met ons artikel over de Februaristaking en in dat verband bleek het Stadsarchief iets bijzonders op voorraad te hebben. Op tafel lag een enorm boek. Niet alleen het formaat was ontzagwekkend, ook de dikke pagina’s en de mooie vormgeving maakten indruk. Al helemaal omdat deze publicatie uit 1946 dateerde. In dat eerste naoorlogse jaar heerste er nog altijd een enorme papierschaarste. Dat boek moest dus wel iets heel bijzonders zijn.

Dat was het ook. Er bleken slechts twee exemplaren van te bestaan. Een ervan was kort na de bevrijding naar Canada verhuisd, het andere had tot aan de verhuizing naar het Stadsarchief in het Amsterdamse stadhuis gelegen. Het boekwerk was een cadeau van het gemeentebestuur voor de Canadese militairen die een jaar eerder de hoofdstad bevrijdden. Het bevat tientallen foto’s en begeleidende teksten die de situatie in en vlak na de Tweede Wereldoorlog verbeeldden. De meeste foto’s zijn gemaakt door de bekende fotograaf Cas Oorthuys. En dat gold waarschijnlijk ook voor die ene afdruk waarvoor we de lift naar de bovenverdieping van het archief hadden genomen.

Te zien is een uit de tramrails getilde wagen-op-wielen in de Amsterdamse Bilderdijkstraat. Het voertuig staat enigszins dwars op de weg en blokkeert zo de route voor trams. Het is 26 februari 1941, de dag dat de Februaristaking in Amsterdam z’n hoogtepunt bereikt. Mensen zijn nauwelijks zichtbaar op de foto, maar de dwarsgeplaatste wagen maakt op zichzelf al duidelijk dat de normale gang van zaken even niet geldt.

Zeventig jaar lang had de gemeente Amsterdam dit beeld van Cas Oorthuys bewaard en beheerd, zonder dat iemand doorhad dat het bestond. Afgelopen week heeft het in alle stilte een plek gekregen in de expositie die het Stadsarchief wijdt aan de oorlog in de stad. En het lijkt wel alsof nog altijd niemand zich realiseert hoe bijzonder en zeldzaam die ene afbeelding is. Geen krant, tv-programma of radio-uitzending heeft er bij mijn weten aandacht aan besteed. Dat is op zich ook wel weer uniek.

Enfin, wie die Amsterdamse foto wil bestuderen, kan op werkdagen terecht bij de oorlogsexpositie in het Stadsarchief. En voor de Zaanse foto’s kunt u zondag om 10.00 uur terecht in het Zaantheater, waar we ze op groot formaat een uurtje exposeren, tijdens de jaarlijkse herdenking van de Februaristaking.

bilderdijkstraat

Advertenties

Elsje Smit

11 feb

Ik was donderdag bij de presentatie van het boek In memoriam. Die vond plaats in de naast het Waterlooplein gelegen Portugese synagoge, een prachtig, maar onverwarmd gebouw. De organisatoren deelden Ikea-dekentjes uit om de bezoekers een schijn van warmte mee te geven. Ze wisten vast niet dat de stichter van Ikea tijdens de oorlog een antisemitische SS’er was. Door de slechte akoustiek in de synagoge konden de honderden aanwezigen hele lappen tekst niet of moeilijk te verstaan, maar ook zonder die uitleg was het iedereen wel duidelijk dat er een zeer bijzonder boek was verschenen.

In memoriam vermeldt 18.000 namen van kinderen die tijdens de Shoah werden vermoord; joden, Sinti en Roma. Ze waren geboren tussen 15 juli 1924 en 13 september 1944 en werden, meestal via Westerbork, vervoerd naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor. Het boek bevat ook nog eens drieduizend foto’s van vergaste kinderen. Door de vermelding van die 18.000 kinderen hebben bijna alle door de nazi’s vermoorde jeugdige joden, Sinti en Roma hun naam en soms hun gezicht teruggekregen. Wie er meer over wil weten, kan een bezoek brengen aan het Stadsarchief Amsterdam. Daar zijn alle 3000 foto’s te zien. En morgen is op de tv de documentaire Herinnering van een vermoord kind te zien, over het maken van het imposante boek (14.15 uur, Nederland 2).

Ik heb nog lang niet alle foto’s gezien in het Stadsarchief. Valt ook niet mee, het betreft 140 meter beeldmateriaal. Maar in de gauwigheid zag ik wel een foto van Elsje Smit uit Zaandam. Een slechte klassenfoto, waarop ze ook nog eens in het kader van een feest verkleed is met baard en muts. Elsje werd op 4 mei 1943 van Westerbork naar Sobibor gedeporteerd en daar onmiddellijk vergast. Hieronder een iets betere foto van Elsje en  haar eveneens omgebrachte zus, opdat ze zichtbaar blijven.   

In het blad Zaans Erfgoed van volgende maand kunt u meer lezen over Elsje en een aantal andere Zaans-joodse kinderen. Slechts een enkeling overleefde de bezetting. 

Tweede rij, geheel links Elsje Smit (Zaandam, 26-4-1929). Eerste rij, tweede van links haar eveneens vermoorde zus Debora (Amsterdam, 9-10-1925)