Tag Archives: Polak & Schwarz

Joods Cultureel Kwartier

23 okt

Gisteren iets over de Tweede Wereldoorlog, vandaag nog wat meer.

In Amsterdam werken enkele joodse instellingen aan het in de markt zetten van het zogeheten Joods Cultureel Kwartier. De hoofdstad heeft een imposante joodse geschiedenis, waarvan ondanks de Holocaust en de gemeentelijke sloopwoede in de jaren ’60 en ’70 nog veel bewaard is gebleven. Door tentoonstellingen, happenings en rondleidingen willen organisaties als het Joods Historisch Museum, de Portugese Synagoge en de Hollandsche Schouwburg aandacht vragen voor de meer dan vierhonderd jaar oude joodse geschiedenis van Amsterdam. Lijkt me een mooi inititiatief.

De joodse geschiedenis van de Zaanstreek is zo goed als uitgewist. Er is nog een stukje over van de anderhalve eeuw oude synagoge, maar dat wordt verkwanseld door eigenaar Dela. De joodse begraafplaats aan de Westzanerdijk is wel intact, maar ligt uit het zicht. En de vele panden waarin joden woonden en/of handel dreven zijn sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer als zodanig herkenbaar. Slechts weinigen weten dat voor de oorlog elk jaar honderden joden naar Zaandam trokken om daar hun huwelijk te laten sluiten. De plaatselijke sjoel was namelijk een stuk goedkoper dan die in Amsterdam. Veel joodse marktkooplieden vonden destijds een plekje op de Zaandamse markt, tot het moment dat de nazi’s hen een reisverbod oplegden (en hen vervolgens uitroeiden).

Een Zaans joods kwartier zit er dus niet in. Maar wat meer aandacht voor dit onderdeel van de geschiedenis mag er wel komen. Het is daarom goed dat de gemeente nu tegenover de synagoge een brug heeft gelegd met in de leuning Davidsterren verwerkt. En het is prettig dat bij de synagoge een gedenksteen komt voor Jacob Israël de Haan, de eminente, in Zaandam opgegroeide dichter wiens vader lange tijd voorzanger was in datzelfde gebedshuis.

Afgelopen donderdag mocht ik de opnamen bijwonen van een nieuw filmpje voor het project Monumenten Spreken. Het onderwerp was ditmaal de onder joodse leiding opererende fabriek Polak & Schwarz en het woord was aan twee mannen die voor de oorlog bij dit Zaandamse bedrijf betrokken waren. Het was leerzaam en het was ontroerend. Een mooi opstapje naar wat extra aandacht voor de Zaans-joodse historie.

P.S. De nieuwste reclameslogan van Dela luidt: “Waarom wachten met iets moois zeggen als het ook vandaag kan?” Tja, waarom ruim €4 miljoen (€4.000.000,-) vragen voor de synagoge als je vandaag ook iets moois kunt zeggen in de trant van: Dela beseft haar maatschappelijke verantwoordelijkheid en verkoopt dit historisch beladen gebedshuis tegen een bescheidener bedrag, wat het mogelijk maakt om de geschiedenis te laten herleven?

afbeelding 2 Schwarz (Levi/Leopold)

Jubileumviering van Samuel Davids voor het directiekantoor van Polak & Schwarz, 1939

Vernielde oorlogsherinnering

15 mrt

Over vernielingen gesproken (zie gisteren). Een kleine negen jaar geleden onthulden raadslid Ronald Ootjers en twee kleinkinderen Schwarz bij de voormalige essencefabriek Polak & Schwarz twee gedenkplaten (zie de foto). Op de ene, bronzen plaquette stonden de namen van de tijdens de oorlog omgekomen P&S-medewerkers, het merendeel joods. Op de andere, van kunststof, stond de volgende tekst:

Op 4 mei 2003 werd deze plaquette van het voormalige geur- en smaakstoffenbedrijf Polak & Schwarz opnieuw onthuld ter nagedachtenis van zijn 22 joodse, voornamelijk Amsterdamse slachtoffers van de Holocaust in de Tweede Wereldoorlog. Zaandam was, op 17 januari 1942, de eerste gemeente in Nederland vanwaar de joodse inwoners werden gedwongen te vertrekken, naar Amsterdam en Westerbork. Bijna 180 joodse Zaankanters werden slachtoffer van de Holocaust.

Het voormalige Zaandamse fabriekspand is alweer een aantal jaren in handen van ZVH. De woningbouwcorporatie maakte in het bedrijfspand luxe appartementen. En stond dus toe dat er een herinnering kwam aan de oorlogsslachtoffers van het bedrijf. Onlangs werd de kunststof plaquette vernield. In brand gestoken, is me verteld. ZVH haalde de restanten weg, maar verving de verwoeste tekst niet. De schroefgaatjes zijn dichtgeplamuurd en weggeschilderd. Dat kan natuurlijk niet. ZVH hoort te zorgen dat er een nieuwe plaquette op het gebouw komt. Al was het maar als eerbetoon aan haar joodse medewerker Saul Smit, die in 1941 werd gedwongen om ZVH te verlaten.

Het is een kleine moeite om een nieuwe, vandalismebestendige plaquette te bestellen en op te hangen. 4 mei 2012 moet haalbaar zijn.

Update (22-3-2012): ZVH heeft beloofd dat er op 4 mei 2012 een nieuwe plaquette hangt. Dank!

afbeelding 4 Polak & Schwarz (familiebedrijf)